Op 22 september laat je de auto vrijwillig staan, maar in 1973 kon de politie hem gewoon meenemen

In dit artikel:

De Europese Mobiliteitsweek, die loopt tot 22 september, moedigt mensen aan vrijwillig minder met de auto te reizen. Dat was tijdens de oliecrisis van 1973 wel anders. Nadat Nederland Israël steunde in de Jom Kipoeroorlog, legden Arabische olieproducerende landen het land een boycot op. Het kabinet-Den Uyl voerde daarop een verplicht rijverbod in.

Van 4 november 1973 tot en met 6 januari 1974 waren er tien autoloze zondagen. Alleen voertuigen met een ontheffing mochten rijden; het verbod gold aanvankelijk van 03.00 uur tot middernacht en later tot maandagochtend. De snelwegen waren vrijwel leeg. Veel Nederlanders gebruikten ze om te fietsen, te picknicken of te rolschaatsen, wat zorgde voor iconische zwart-witbeelden.

Achter die feestelijke beelden schuilde strenge handhaving. Tijdens de eerste drie zondagen schreef de politie 767 processen-verbaal uit en nam zij 639 voertuigen in beslag. Overtreders kregen doorgaans een boete van 500 gulden. Het aantal overtredingen nam daarna sterk af.

De maatregel was bovendien niet zo uitzonderlijk als vaak wordt gedacht. Vanwege brandstofschaarste en mobilisatie kende Nederland al rijverboden op zon- en feestdagen in 1939. Ook in 1946 en tijdens de Suezcrisis van 1956-1957 waren er autoloze zondagen. De editie van 1973 bleef vooral hangen door het sterk toegenomen autobezit en de televisiebeelden.

Het brandstofeffect was beperkt: volgens een officiële evaluatie daalde het benzineverbruik met ongeveer 10 procent, terwijl snelheidsbeperkingen nog circa 5 procent besparing opleverden. Veel mensen verplaatsten hun ritten naar zaterdag of de randen van de zondag. Na tien weken verdwenen de verplichte zondagen en werd benzine van 12 januari tot 4 februari 1974 op de bon verstrekt.

De huidige Europese Mobiliteitsweek en World Carfree Day ontstonden pas vanaf het einde van de jaren negentig. Anders dan in 1973 draait de moderne beweging om vrijwillig ervaren hoe steden met minder auto’s kunnen functioneren.