Waar of niet waar: verdient de overheid meer als de brandstofprijzen stijgen?
In dit artikel:
Een analyse van gegevens van het Centraal Planbureau weerlegt de wijdverbreide opvatting dat de Nederlandse staat de grote financiële winnaar is wanneer de brandstofprijs stijgt. Op het individuele niveau lijkt het logisch: bij een hogere pompprijs neemt de btw (21%) in euro’s toe. Op macroniveau keert die winst zich echter om.
De kern van het probleem is dat de staat vooral afhankelijk is van accijnzen, niet van btw. Accijns is een vaste heffing per liter, dus ongeacht of benzine €1,50 of €3,00 per liter kost, ontvangt de schatkist hetzelfde bedrag per getankte liter. Wanneer prijzen fors stijgen, reageren consumenten: minder rijden, meer thuiswerken of tanken vlak over de grens. Iedere liter die níet in Nederland wordt verkocht, betekent een onherstelbaar verlies aan accijnsinkomsten dat de kleinere btw-opbrengst niet compenseert.
Voor zakelijke afnemers bestaat bovendien volledige btw-aftrek; hogere brandstofkosten betekenen voor bedrijven hogere kosten en vaak lagere winstmarges. Dat vertaalt zich op termijn in minder vennootschapsbelasting. Daarnaast verplaatst een huishouden met hogere brandstofuitgaven bestedingen van andere sectoren naar benzine, waardoor de btw-opbrengst niet toeneemt maar verschuift en de economie in andere takken krimpt.
Politiek ingrijpen maakt de netto‑rekening voor de staat vaak nog ongunstiger. Toen de overheid in 2022 de accijns tijdelijk verlaagde om koopkrachtverlies te beperken, kostte dat de schatkist miljarden—kosten die de theoretische btw-meevaller ver overstijgen. Tot slot versnellen hoge olieprijzen de omslag naar elektrische auto’s, wat de belastinggrondslag voor brandstofaccijns blijvend aantast; elektriciteit wordt niet belast zoals fossiele brandstoffen.
De conclusie: een hoge olieprijs brengt de staat netto schade eerder dan voordeel. De overheid heeft het meest baat bij stabiele, gematigde brandstofprijzen die leiden tot een hoog tankvolume en een minder verstoorde economie.